Ik ben geen IT‑specialist en ik werk niet in een glanzend AI‑lab. Ik ben een gewone Europese kantoormedewerker. Mijn dag begint niet met code, maar met een koffiemachine, een overvolle inbox en de gebruikelijke gedachten aan deadlines en rekeningen. En toch is het kunstmatige intelligentie die mij als eerste begroet wanneer ik ’s ochtends mijn telefoon oppak.
De wekker‑app past mijn wektijd aan op basis van de “kwaliteit” van mijn slaap. Een muziekdienst biedt de “perfecte afspeellijst voor deze ochtend” aan. Mijn nieuwsoverzicht beslist welke berichten “belangrijk” voor mij zijn. Mijn e‑mailprogramma duwt me naar bepaalde formuleringen en maakt zinnen af nog vóór ik ze zelf goed heb bedacht. Het lijkt allemaal een verzameling kleine gemakken. Maar soms word ik er ongemakkelijk van als ik besef hoeveel van mijn dag wordt gestuurd door systemen die ik nooit heb gezien en die niemand om mij heen echt begrijpt.
Als ik het nieuws open, lees ik over een “AI‑race” tussen de Verenigde Staten, China en Europa, over nieuwe modellen en over een komende “AI‑revolutie” in economie en defensie. Op het niveau van krantenkoppen klinkt dat als een groot geopolitiek verhaal. Op mijn niveau is het veel eenvoudiger: welke berichten ik ’s ochtends zie, welke advertenties mij overdag achtervolgen en welke video’s automatisch starten als ik ’s avonds moe ben en niet meer zorgvuldig kies wat ik kijk.
Vaak heb ik het gevoel dat er een diepe kloof zit tussen die twee niveaus. Bovenin praten politici en experts over “strategische autonomie van Europa op het gebied van AI”, over concurrentiekracht en over risico’s voor de democratie. Hier beneden vraagt niemand mij of ik het ermee eens ben dat mijn gegevens en mijn aandacht de brandstof voor die race moeten zijn. Op een ochtend merk ik gewoon dat de interfaces om mij heen wat “slimmer” zijn geworden, terwijl de ruimte voor mijn eigen keuze juist wat minder duidelijk is geworden.
Er zijn dingen waar ik echt blij mee ben. Als een gezondheidsapp me herinnert aan mijn medicijnen of me aanzet om een afspraak te maken bij de huisarts, ben ik dankbaar. Als een vertaalapp op mijn telefoon me helpt om mij in een ander land verstaanbaar te maken, voelt de wereld opener. Als hulpmiddelen het mensen met een beperking makkelijker maken om te werken, te leren en contact te houden, dan is dat duidelijk iets wat het leven dient.
Maar daar vlak naast zit een andere kant. Aanbevelingsalgoritmen bepalen welke nieuwsberichten mij bereiken en welke ergens veel lager op de pagina verdwijnen. Moderatiesystemen — inmiddels nauw verbonden met Europese regels zoals de Digital Services Act — zullen steeds vaker “schadelijke” en “illegale” inhoud wegfilteren. In zo’n systeem is het heel makkelijk om een werkelijkheid te creëren waarin bepaalde onderwerpen mijn scherm nooit echt halen. Niet omdat ze niet bestaan, maar omdat ze niet in iemands risicoprofiel passen.
Ik wil het niet allemaal dramatiseren. Ik denk niet dat mijn telefoon een bezettingswapen is. Maar steeds vaker zie ik hem als een klein stukje frontlinie. De strijd hier gaat niet om grondgebied. Het gaat om aandacht en om ons beeld van de toekomst. Het gaat erom welke kwesties als belangrijk worden gezien, welke als bijkomstig en welke als “te toxisch” voor een breed debat.
Europese wetten zoals de Digital Services Act beloven ons te beschermen tegen duidelijk illegale inhoud, tegen terroristische propaganda, tegen bepaalde vormen van haatzaaien en tegen de grofste manipulaties. Dat klinkt terecht; weinig mensen willen in een online ruimte leven waar geweld, leugens en intimidatie vrij spel hebben. Maar onderzoekers en juristen waarschuwen nu al dat grote platforms, onder druk van hoge boetes en verplichtingen rond “systemische risico’s”, kunnen doorschieten en niet alleen duidelijk illegale inhoud verwijderen, maar ook alles wat zij als riskant of controversieel zien. Op dat punt moet ik niet alleen op de wet vertrouwen, maar ook op een set ondoorzichtige algoritmen en moderatiesystemen die bepalen wat ik wel en niet te zien krijg.
Filosofisch gezien doet dit alles me denken aan dezelfde veroveringsmachine die ik in de politiek zie. Alleen zijn de middelen hier geen tanks en raketten, maar code, data en modellen. Ze trappen geen deuren in, maar schuiven heel zachtjes aan onze blik op de wereld.
Soms merk ik het in hele simpele momenten. Ik open een nieuwssite en zie een lijst met “aanbevolen voor jou”. Ik scrol erdoorheen zonder me af te vragen wie bepaald heeft dat juist die onderwerpen belangrijk voor mij zijn. Mijn interesse voelt als de mijne, maar in werkelijkheid is die al van tevoren gefilterd en geordend door iemand — of iets — anders.
Het gaat daarbij niet alleen om politiek. Algoritmen stellen voor wat ik moet kijken, wat ik moet luisteren, welke producten ik misschien wil kopen. Ze leren wanneer ik moe ben en eerder geneigd om impulsief te klikken, en passen het moment en de stijl van advertenties daarop aan. Ze leren mijn gewoontes sneller en preciezer kennen dan ikzelf.
Je kunt zeggen: en wat dan nog, als dit het leven makkelijker maakt? Maar gemak is niet neutraal. Hoe comfortabeler alles wordt, hoe minder vragen we geneigd zijn te stellen. We bieden minder weerstand. En dat is precies wat elk systeem nodig heeft dat op zoek is naar stille controle — ook als het verpakt is in de taal van “gebruikerservaring” en “personalisatie”.
Ik wil van kunstmatige intelligentie geen demon maken. Ik zie heel duidelijk hoeveel goeds zij kan doen. Maar ik maak me zorgen dat we te snel genoegen nemen met de rol van passieve ontvangers van “slimme diensten”, zonder ons een simpele vraag te stellen: waar ligt de grens van hun invloed op ons?
Ik zou graag zien dat de gesprekken over AI in het bedrijfsleven en in defensie worden aangevuld met net zo serieuze gesprekken over de manier waarop AI het innerlijke leven van gewone mensen verandert. Over hoe zij onze keuzevrijheid beïnvloedt, ons vermogen zelf te denken en onze aandacht te bewaren voor wat werkelijk belangrijk is.
Op dit moment komt dat onderwerp vaker voor in rapporten en expertteksten dan in normale gesprekken. En toch wordt juist op het niveau van mijn telefoon, mijn werkcomputer en mijn apparaten thuis beslist in welke wereld we straks leven: in een wereld waarin technologie een verlengstuk van het leven is, of in een wereld waarin zij het leven stilletjes bijstuurt naar de behoeften van degenen die de infrastructuur controleren.
Ik pleit niet voor een radicale oplossing — alle smartphones weggooien en in het bos gaan wonen. Maar misschien kunnen we in elk geval het recht terugpakken om af en toe uit die stille frontlinie te stappen. Bewust meldingen uitzetten. Soms zelf informatie opzoeken in plaats van te wachten tot de feed die naar ons toe brengt. Vragen blijven stellen, zelfs als de interface zo is ontworpen dat we daar zo min mogelijk aanleiding voor krijgen.
Vooral vind ik dat we moeten blijven zien dat er achter alle mooie woorden over vooruitgang en gemak altijd een keuze schuilgaat. Een keuze tussen technologie bouwen als organen van het leven — dingen die mensen helpen groeien, leren, verbinden — of haar bouwen als onderdeel van een veroveringsmachine. Zelfs als die keuze voorlopig boven onze hoofden wordt gemaakt, houdt niets ons tegen om op z’n minst te erkennen dat ze gemaakt wordt.
Tijl
20.03.2026
|
АРМИЯ ЖИЗНИ 
LIFE ARMY
LIFE ARMY